فرمانداری نایین
خانه
پژوهشهای درباره نایین
مروري بر پژوهش هاي گذشته درباره ي زبان ناييني
الف.پژوهش هاي غير ايرانيان
پژوهش هاي چند باستان شناس اروپايي پيشينه ي اين مطالعات رابه سال 1896 ميلادي بر مي گرداند. در اين سال فردي به نام «آمِده كري » (1896 : 124-110) مقاله ي كوتاهي با عنوان «لهجه ي فارسي نايين» در يك مجله ي فرانسوي منتشر كرد. اين مقاله بر اساس تعدادي صورت صرف شده ي افعال و بعضي تركيبات و اصطلاحات تهيه شده بود. پس از او فردي به نام «ويلهلم گايگر » در بحث از لهجه هاي مركزي ايران، با استفاده از مقاله ي كِري به مقايسه ناييني با لهجه هاي منطقه اي كاشان پرداخت. وي همچنين به پاره اي از تحولات آوايي و رابطه اي اين لهجه با زبان هاي ايراني ميانه و باستاني و اختصاصات صرفي و نحوي آن اشاره كرد.
پس از آن سه اثر ديگر كه به نحوي با ناييني ارتباط دارد، به چاپ رسيد. در ادامه به اين آثار پرداخته مي شود. در سال 1926 ولاديمير ايوانف در مقاله اي تحت عنوان:
Two dialects spoken in the central persian desert JRAS part p.405-431.
گويش هاي منطقه اي انارك و خور را بررسي كرد. به گفته ي وي اناركي صورت ديگري از ناييني با اندكي اختلاف هاي آوايي است. وي در اين مقاله ابتدا در مورد پاره اي از ويژگي هاي آوايي و صرفي اناركي بحث كرده (1926: 417-412) و سپس فهرستي از واژه هاي اناركي را به دست داده است (همان: 423-419).
در همان سال «اُسكار مان» و«كارل هدنك» در بخشي از كتاب خود درباره ي «گويش هاي شمال غربي» (1926: 193-117) از ناييني سخن به ميان آوردند. آنان در اين كتاب واكه ها، همخوان ها، سنجش آوايي ناييني و فارسي، دگرگونيهاي آوايي واژه هاي ناييني در مقايسه با فارسي، علامت جمع و تعريف، ياي وحدت، فعل و ضمير در ناييني را بحث كرده اند، سپس (همان: 147- 132) فهرستي از فعل هاي ناييني را با صرف آنها آورده و بعد از آن (همان: 158-148) واژه نامه ناييني و بالاخره (همان: 193-159) چند متن ناييني را به شكل آوانويسي شده به دست داده است.
«مان» براي ناييني 7 واكه ي كوتاه، 8 واكه ي بلند و 3 واكه ي مركب به دست داده كه به گفته ي هدنك كميت و كيفيت آنها به هيچ وجه ثابت نيست. قابل ذكر است كه ضبط هاي «اسكار مان»، به ويژه در قسمت واكه ها غير دقيق و در بسياري از موارد نادرست است (تعدادي از واكه هاي پيشنهادي او واجگونه ي صامت هاي ديگر اند). تحقيق «مان» از نظر رابطه ي تلفظ واژه هاي ناييني با فارسي و تبديل هايي كه در ناييني صورت گرفته، حاوي نكات بسيار مفيدي است.
در سال 1929 ميلادي ايوانف در مقاله ديگري كه در مورد گويش خور و مهرجان با عنوان زير به چاپ رساند:
" Notes on the Dialect of khur and Mihrijan ".in Acta orientalia , v III , p . 45-61,
مجدداً يادداشت مختصري در يك صفحه راجع به اناركي نوشت كه با فهرستي از افعال و كلمات اين گويش همراه بود. ايوانف در اينجا از ضبط كلمات در نوشته ي مان- هدنك و شيوه ي آوانويسي آنان انتقاد كرد و بعضي از ايرادهاي آنها را به «كري» ناروا دانست.
ب. پژوهش هاي ايرانيان
پس از گذشت بيش از نيم سده از پژوهش هاي اروپائيان درباره ي زبان ناييني، براي نخستين بار در ايران اثري در اين زمينه منتشر شد. ستوده (1365) فرهنگ ناييني را مشتمل بر حدود 2500 مدخل منتشر كرد. ترديدي نيست كه خود ايرانيان، به شرطي كه از مباني لهجه شناسي و زبانشناسي آگاهي داشته باشند، به سبب تسلط بر زبان فارسي و در دست داشتن امكانات متعدد ديگر از هر كس ديگري براي گردآوري لهجه ها بيشتر شايستگي دارند و بسياري از اشتباهاتي كه به بيگانگان به سبب عدم آشنايي با زبان مرتكب مي شوند، براي آنان قابل پيشگيري است.
كتاب حاضر با وجود چند نقيصه كه در آن ديده مي شود، بي شك در راه تحقيق در زبان ناييني گامي به پيش و از بسياري از اشتباههاي دانشمندان ذكر شده به دور است. مواد اين فرهنگ را به عنوان تكليف درسي به دانشجويان ناييني خود داده بوده و يكي از آنان كار تدوين و تكميل آنها را بر عهده داشته است. تنها اطلاعاتي كه در مقدمه ي كتاب راجع به ناييني و زبان روستاها و شهرك هاي اطراف آن آمده، اين است كه ناييني مخصوص هفت محله ي شهر است و دهكده ي اطراف شهر و شهرك هاي دورتري مانند كوپا و انارك گويش هاي جداگانه اي دارند. اختلاف لهجه ي اناركي با ناييني زياد نيست. يعني لحن اداي كلمات فقط اختلاف دارد و واژه هاي مشترك زيادي دارند. مؤلف درباره ي شيوه ي آوانويسي خود و ساختمان آوايي و دستوري ناييني هيچگونه اطلاعي به دست نمي دهد.
آقابابايي بادافشاني (1370) در پايان نامه ي كارشناسي ارشد خود تحت عنوان «تحليل تاريخي پيرامون واژه هاي اصيل گويش ناييني همراه با تحليل آوايي و دستوري»، پس از معرفي جايگاه ناييني در خانواده ي زبان هاي ايراني، به توصيف واج ها و برخي از فرايندهاي آوايي اين زبان پرداخته است. سپس به اختصار، رفتار نحوي فعل و شناسه هاي فعلي را معرفي نموده و تعدادي جمله و متن ناييني و ترجمه ي فارسي آنها را ارائه كرده است. در بخش دوم اثر نيز به بررسي ريشه شناختي تعدادي از واژه هاي ناييني پرداخته و صورت هاي نزديك به اين واژه ها را در زبان هاي فارسي باستان، اوستايي، پهلوي و فارسي نو با ذكر منبع نشان داده است.
پورعابدي (1372) در پايان نامه ي كارشناسي ارشد خود با نام «بررسي گويش ناييني»، ابتدا به طبقه بندي واج هاي ناييني و نحوه ي توزيع آنها و همچنين خوشه ي همخواني و واحدهاي زبرزنجيري گفتار پرداخته است. سپس تعدادي از واژه هاي ناييني و فارسي معيار، مورد مقايسه ي آوايي قرار گرفته و تفاوتهاي آوايي آنها دسته بندي شده است. در ادامه به بررسي مقوله هاي اسم، صفت، قيد و ضمير پرداخته و انواع هر كدام را با ذكر شواهد و نمونه هاي متعدد مطرح كرده است. سپس بحث مفصلي را در مورد فعل و رفتار شناسه هاي فعلي در زمان ها، نمودها و وجه هاي مختلف، و همچنين افعال كمكي و صورت هاي مصدري ارائه كرده و در هر مورد، نمونه هايي را به دست داده است. در انتهاي اين بخش نيز به وجود ساخت هاي كنايي در ناييني اشاره كرده و ويژگيهاي اين ساخت را تشريح نموده است.
وي سپس در بخش مطالعات ساختواژي به دسته بندي واژه ها از لحاظ تعداد و نوع اجزاي تشكيل دهنده ي آنها پرداخته و انواع وندهاي زبان را همراه با توصيف معنايي هر كدام به دست داده است. در بخش نحو نيز در چارچوب دستور سنّتي به طرح مباحثي چون نهاد و گزاره، تطابق نهاد و فعل، نقش هاي حرف اضافه، حرف ربط و حرف نشانه پرداخته است و در ادامه، انواع جمله، شبه جمله و صوت، و همچنين آرايش واژگاني جمله را مطرح كرده است. در پايان رساله نيز واژه نامه اي را در 143 صفحه آورده است.
اثر مورد وصف، مفصل ترين اثري است كه تا كنون در زمينه ي زبان ناييني تدوين يافته است. نگارنده ي اين اثر در پيشگفتار تصريح كرده است كه هدفش گردآوري و طبقه بندي داده ها بوده و به تحليل داده ها كمتر پرداخته است (پورعابدي 1372 : 13).
با وجود اين، تلقي بعضي از واجگونه ها به عنوان واج در رساله ي وي و همچنين قائل شدن به 21 همخوان و 12 واكه براي ناييني از نكاتي است كه نيازمند بحث و بررسي بيشتر است. علاوه بر اين، وي موفق به تشخيص و توصيف برخي از پديده ها و رفتار هاي نحوي زبان ناييني، از جمله مطابقه ي مفعول، ساخت هاي پيش- پس اضافه اي و حتي ساخت هاي پس – اضافه (باستثناي پس اضافه اي[ra] ) نشده است.
«توصيف زبان شناختي گويش دهستان كوهستان» عنوان پايان نامه اي است كه توسط بلانيان(1378) انجام شده است. در اين اثر لهجه ي روستاي بلان، واقع در قسمت غربي شهرستان نايين بررسي شده است. وي ناييني را داراي گونه هاي متفاوتي دانسته است كه سخنگويان آنها با يكديگر فهم متقابل دارند (همان:13). سپس در متن رساله به توصيف واج شناختي، ساختواژي و نحوي زبان پرداخته است و در هر بخش، نمونه هايي را از روستاي مذكور ذكر كرده است. در پايان نيز واژه نامه ي موضوعي مختصر(همان:99-87) مشتمل بر441 واژه به دست داده است. اين واژگان موضوعي به دليل اينكه داراي واژگاني اصيل بوده و در فارسي معيار يافت نمي شوند، از نقاط قوت اين اثر مي باشد.
«بررسي ساخت گروه فعلي در زبان ناييني براساس فرضيه ي فاعل درون گروهي » عنوان پايان نامه اي است كه توسط مفيدي (1383) در رابطه با اين زبان انجام شده است. اين پايان نامه به بررسي سازه هاي گروه فعلي و ساخت سلسله مراتبي آن در چارچوب نظريه ي حاكميت و مرجع گزيني با اشاراتي به برنامه ي كمينه گرا مي پردازد. در اين پايان نامه، فرضيه اسپورتيش تحت عنوان «فاعل درون گروه فعلي» درخصوص توليد فاعل در جايگاه مشخص گر گروه فعلي لحاظ شده است و در فصلي مستقل در انتهاي اين پايان نامه به ارزيابي اين فرضيه در چارچوب داده هاي زبان ناييني مي پردازد. از ديگر مباحث اين اثر، بررسي انواع مطابقه و همچنين مقوله هاي تهي در زبان ناييني است.
براساس مباحث عنوان شده در اين پايان نامه، فرضيه ي اول تحقيق (ساخت گروه فعلي در زبان ناييني براساس قواعد نحو ايكس تيره قابل توصيف است) تا حدودي تأييد شده است و در عين حال مشكلاتي در تبيين بعضي از ساختهاي زبان ناييني در چارچوب قواعد ايكس تيره وجود دارد كه در فصل سوم (گروه فعلي در زبان ناييني) به آنها اشاره شده است و فرضيه ي دوم (داده هاي زبان ناييني ضرورت قائل شدن به فرضيه ي فاعل درون گروهي دارد) را تأييد مي كند.
«زبان ناييني: زوال يا بقا»
عنوان آخرين پايان نامه اي است كه توسط موسي كاظمي (1387) در رابطه با اين زبان انجام شده است. براساس نتايج اين پايان نامه مشخص شد كه زبان ناييني از وضعيت كاربردي خوبي برخوردار نيست و گوياي وضعيت نگران كننده ي ناييني به عنوان يك زبان در معرض خطر است و نشان مي دهد كه نگراني موجود در مورد زوال روزافزون زبانهاي محلي ايران در مورد زبان ناييني تا حد زيادي صدق مي كند. به اين معني كه تقريباً تمامي زنان و مردان مورد پژوهش كه در مقاطع سني، تحصيلي و شغلي مختلف هستند، در حوزه هاي مختلف خانه، كوچه و بازار، ارتباط هاي خويشاوندي و ... زبان فارسي را بيشتر از زبان ناييني به كار مي برند. از عمده ترين دلايل ارائه شده براي كاربرد فارسي، مي توان عواملي به از قبيل «ارتباط بهتر»، «ندانستن زبان ناييني»، «تسلط بيشتر» و «زبان ملي» اشاره نمود. يافته هاي پژوهش،نشان دهنده ي يك تغيير زبان بسيار وسيع در شهر نايين مي باشد.
منابع فارسي تحقيق در مورد زبان ناييني :
1- آقابابايي باد افشاني، رضا .1370. تحليل تاريخي پيرامون واژه هاي اصيل گويش ناييني همراه با تحليل آوايي و دستوري. پايان نامه ي كارشناسي ارشد، دانشگاه تهران.
2- بلانيـان، عبدالمهدي 1376 .توصيـف زبان شناختـي گويش دهستـان كوهستـان .پايان نامه ي كارشناسـي ارشـد. دانشكده ادبيات و علوم انساني ،دانشگاه اصفهان
3- پورعابدي، حسن.1372. بررسي گويش ناييني. پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشكده ادبيات و علوم انساني، دانشگاه تهران.
4- ستوده، منوچهر. 1365. فرهنگ ناييني . موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي.
5- مفيدي، روح الله 1383 . بررسي ساخت گروه فعلي در زبان ناييني براساس فرضيه فاعل درون گروه فعلي، پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه علامه طباطبايي
6- موسي كاظمي، سيد مهدي.1387. زبان ناييني: زوال يا بقا؟. پايان نامه كارشناسـي ارشـد. دانشگاه پيام نور تهران
منابع انگليسي:
8-Ivanow,W .1926."Two Dialects spoken in the Central Persian Desert". JRAS .part III .p.405-431.
9-Ivanow,W .1929." Notes on the Dialect of khur and Mihrijan ". in acta orientalia ,v III, p.45-61
11-Mann, O.1926. -Kurdish- persische Furschungen,Abt .III ,Band I, (Nordwest iranisch),baerbeite von Karl handak ,d1
طبق اطلس جديد يونسكو : زبان ناييني شديدا در خطر است!!!
يونسكو، سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي سازمان ملل متحد، روز پنج‌شنبه در آستانه روز جهاني زبان مادري مطابق با 21 فوريه، سوم اسفندماه، نسخه اينترنتي اطلس «زبان‌هاي درخطر جهان» را افتتاح كرد. اين پايگاه اطلاعاتي ديجيتالي و اينترنتي حاوي اطلاعاتي به‌روز از 2500 زبان درخطر جهان است كه همچون دائره‌المعارف اينترنتي «ويكي‌پيديا» مي‌توان آن را تكميل و تصحيح كرد. از ميان تقريبا شش هزار زبان موجود در جهان،‌ بيش از 200 زبان در طول زندگي سه نسل گذشته منقرض شده،‌ 538 زبان در وضعي بحراني هستند، و 502 زبان شديدا در خطرند.
كويي‌چيرو ماتسوئورا،‌ دبيركل يونسكو،‌ در مراسم رونمايي از اين پروژه ضمن تاكيد بر اين كه زبان ابزار انتقال دانش و اطلاعات انسان درباره طبيعت و كائنات است گفت: «مرگ زبان به ناپديد شدن بخش بزرگي از ميراث فرهنگي، از شعر و افسانه تا ضرب‌المثل و لطيفه، مي‌انجامد ‌ اطلس زبان‌هاي درخطر جهان كه حاصل كار و تلاش 30 زبان‌شناس است نشان مي‌دهد كشورهايي كه بيشترين تنوع زباني را دارند مثل هند و ايالات متحده بيشترين تعداد زبان‌هاي درخطر جهان را نيز دارا هستند.
199 زبان در جهان كمتر از 10 گوينده و 178 زبان ديگر بين 10 تا 50 گوينده دارند. اما چهار زبان هم در جهان هست كه فقط يك گوينده دارند:‌ زبان‌هاي وينتو – نوملاكي در شمال كاليفرنيا، ليوونيايي در منطقه بالتيك، ياگان در شيلي، و كايخنا در برزيل. از جمله زبان‌هايي كه اخيرا منقرض شده‌اند مي‌توان به زبان‌هاي آساكس در تانزانياي آفريقا، اوبيخ در تركيه، و آياك در ايالات متحده اشاره كرد.
طبق اطلس جديد يونسكو، در ايران زبان‌هاي «كوروشي» در جنوب غربي و «خلج» در شمال در وضعي بحراني هستند و زبان‌هاي ناييني و نطنزي شديدا در خطرند. بر اساس تقسيم‌بندي اين اطلس، زبان‌هاي لاري و طالشي و سمناني نيز جزء زبان‌هاي «قطعا درخطر» كشور ايران به شمار مي‌روند.
يونسكو در وب‌سايت خود مي‌گويد يك زبان وقتي مي‌ميرد كه گويندگان آن به گروه يا قومي قوي‌تر و بزرگ‌تر روي بياورند. از ديگر دلايل مرگ زبان‌ها به عدم غرور و افتخار مردم به ميراث خود و بي‌توجهي به آنها نيز اشاره شده است.
اطلس زبان‌هاي درخطر جهان كه با حمايت مالي كشور نروژ تدوين و راه‌اندازي شده است بخشي از برنامه‌هاي سازمان يونسكو براي حفاظت از زبان‌هاي در خطر جهان است.
افراد ساكن در شهر نايين در سال1385 به عنوان جمعيت نمونه در اين تحقيق مورد بررسي قرار گرفته اند. تعداد كل جمعيت شهر نايين در سال 1385، 25.516 نفر مي‌باشد . در اين پژوهش دو گروه جنسي زن ومرد، سه گروه تحصيلي و پنج گروه سني در نظر گرفته شدند. گروه هاي سني عبارتند از: 12-7 سال،19 -13 سال، 35-20 سال، 49-36 سال و بالاي 50 سال.
در بررسي زباني، بر طبق اصول معمول مطالعات گويشي و براساس اصول علم زبانشناسي،جنبه هاي گوناگون آن (ساخت آوايي، دستگاه فعل، دستگاه اسم و ...) مورد بررسي و پژوهش قرار گرفته است. و در بررسي اجتماعي زبان ناييني شهر نايين، براساس دو فرضيه يا احتمال (تغيير زبان يا حفظ زبان) از پرسش نامه ي ذوالفقاري (1376) استفاده شد. اين پرسشنامه 23 سؤال داشت كه بعضي داراي چند جواب مشخص (سؤالات بسته) و بعضي داراي سؤالات توضيحي (سؤالات باز) بودند. سؤالات به گونه اي طراحي شده بودند تا حتي الامكان تمام عوامل مؤثّر در يك تغيير زبان را در بر داشته باشند. حدود 400 پرسشنامه توزيع شد و در مجموع 350 پرسشنامه ي معتبر به دست آمد. پرسشنامه ها از تاريخ اسفند1385 تا شهريور 1386 توزيع و جمع آوري شد و نتايج حاصل از اين آمارگيري به صورت جدول و نمودار ارائه شد.
برخي از مهمترين اطلاعات آماري و توصيفي اين پژوهش به قرار زير است :
1- در خانه فارسي كاربرد بيشتري دارد و بيشترين دليل ارائه شده تلاش براي داشتن «ارتباط بهتر» است(33/4%). اين حالت بيانگر از بين رفتن ناييني در محيط خانه مي باشد.
2- فارسي بيشترين كاربرد را در حوزه ي اجتماع دارد (65/1%) و بيشترين دليل ارائه شده تلاش براي داشتن «ارتباط بهتر» 20/2%) است.
3- همسران با درصد بسيار بالا «فارسي» را در تكلم با يكديگر ترجيح مي دهند و بيشترين دليل ارائه شده تلاش براي داشتن ارتباط بهتر (25/9%) است.
4- بيشتر كساني كه لهجه ي خود راپنهان مي كنند، علت آن راتلاش براي تفهيم مخاطب (59/3%) بيان كرده اند و اين نشان دهنده ي نگاه تحقيرآميز آنها به ناييني نيست. اغلب كساني كه لهجه ي خود راپنهان نمي كنند، علت آن راحفظ اصالت (42/2%) و پس از آن عدم ضرورت (38/5%) آن مي دانند.
5- بالاترين درصد (54%) در پاسخ به سؤال «ميزان لازم دانستن ناييني براي فرزندان» متعلق به پاسخ «تاحدودي» است و اين پاسخ بيانگر احتمال بالاتر تدوام دو زبانگونگي جامعه است.
براساس نتايج پژوهش حاضر روشن شد كه زبان ناييني از وضعيت كاربردي خوبي برخوردار نيست و گوياي وضعيت نگران كننده ي ناييني به عنوان يك زبان در معرض خطر است و نشان مي دهد كه نگراني موجود در مورد زوال روزافزون زبانهاي محلي ايران در مورد زبان ناييني تا حد زيادي صدق مي كند. به اين معني كه تقريباً تمامي زنان و مردان مورد پژوهش كه در مقاطع سني، تحصيلي و شغلي مختلف هستند، در حوزه هاي مختلف خانه، كوچه و بازار، ارتباط هاي خويشاوندي و ... زبان فارسي را بيشتر از زبان ناييني به كار مي برند. در مجموع يافته هاي پژوهش، نشان دهنده ي يك تغيير زبان بسيار وسيع در جهت حذف زبان ناييني در منطقه مي باشد؛ چون:
كاربرد زبان ناييني در فرزندان تقريباً در تمام حوزه ها بسيار ناچيز مي باشد و در تمام گروه هاي سني ميزان كاربرد فارسي نسبت به زبان ناييني بيشتر است و در مواردي به بيش از چهار برابر مي رسد. به عبارت ديگر جوان ترين نسل مورد پژوهش ما در خانه (كه همواره به عنوان كانون زبان آموزي و عامل بقاي گويش ها و زبان ها مطرح است) زبان ناييني را با درصد بسيار پايين تري نسبت به زبان فارسي به كار مي برد. به عبارت ديگر به نظر مي رسد كه زبان ناييني در خطر است و احتمال بقاي آن در حال از بين رفتن است.
مقايسه واژگان زبان ناييني با فارسي باستان، اوستايي و فارسي ميانه (1)
1-1. -āg، ūg، ōgپاياني فارسي ميانه، در صورتي كه g بازمانده پسوند – ka فارسي باستان بوده، در زبان ناييني به صورتā و ū و ō درآمده است:
فارسي ميانه فارسي باستان اوستايي زبان ناييني فارسي دري
dunā --- --- dānāg دانا
nāma --- ---- nāmag نامه
zānū --- --- zānūg زانو
ārezū --- ---- āwarzōg آرزو
1-2. w آغازي فارسي ميانه، در زبان ناييني به b تبديل شده است.

فارسي ميانه فارسي باستان اوستايي زبان ناييني فارسي دري
bed --- --- wad بد
1-3. تعدادي از واژگان زبان ناييني كه با زبان فارسي باستان و اوستايي مشابهت داشته و با زبان فارسي ميانه يكسان است:
فارسي ميانه فارسي باستان اوستايي زبان ناييني فارسي دري
goš gauša- -gaoša goš گوش
kām kāma- -kāma kām كام
فارسي ميانه فارسي باستان اوستايي زبان ناييني فارسي دري
yak --- --- yak يك
šeš zasta- xšvaš- šaš شش
az hačā hačā az از
sad sata sata- sad صد
pas pasa- --- pas بنابراين

1-4. تعدادي از واژگان زبان ناييني كه با زبان فارسي باستان و اوستايي مشابهت داشته و با كاهش همخوان واژگان زبان فارسي ميانه به زبان ناييني وارد شده اند:
فارسي ميانه فارسي باستان اوستايي زبان ناييني فارسي دري
wā --- ---- wād باد
pa pada- a-ðpa pay پا(ي)
Tom ----- ------ tohm تخمه
šar ---- ---- šahr شهر
čaš ----- čašman- čašm چشم
pus ---- ---- post پوست
bilend *brdant- berezant buland بلند
1-5. تعدادي از واژگان زبان ناييني كه با زبان فارسي باستان و اوستايي مشابهت داشته و با تبديل همخوان واژگان زبان فارسي ميانه به همخواني ديگر به زبان ناييني آورده شده است:
فارسي ميانه فارسي باستان اوستايي زبان ناييني فارسي دري
asb aspa- aspa- asp- اسب، اسپ
sāl tard- sared- sār سال
jen ----- jani- zan زن
penj ------ panča- panz پنج
šev xšap xšop šab شب
pur puca puθra pus پسر
ko kaufa kaofa kōf كوه
jen ---- --- zan زن
مقايسه واژگان زبان ناييني با فارسي باستان، اوستايي و فارسي ميانه (2)
1-6. تعدادي از واژگان زبان ناييني كه با زبان فارسي باستان و اوستايي مشابهت داشته و با تبديل واكه واژگان زبان فارسي ميانه به زبان ناييني وارد شده اند.
اوستايي فارسي باستان فارسي ميانه زبان ناييني فارسي دري
dir dura- dūra- dur دور
ten tanū- tanū- tan تن
hošk huška huška- hušk خشك
ruwon ruwān- urvan- ruwān- روان
bilend ---- ---- buland بلند
اوستايي فارسي باستان فارسي ميانه زبان ناييني فارسي دري
ner ----- ------ nar نر
wong ----- ---- wāng بانگ
čend --- ---- čand چند
pešt ----- ---- pušt پشت
honer ---- ---- hunar هنر
1-7. تعدادي از واژگان زبان ناييني كه با زبان فارسي باستان، اوستايي و فارسي ميانه شباهت خيلي كمي دارند.
فارسي باستان زبان ناييني اوستايي فارسي ميانه فارسي دري
itarsā atrsat- --- --- ترسيد
marta marta- --- --- مرده
dru ---- ---- drōw دروغ
em ---- ima- -- ام(در امشب- امسال)
anjoman ---- hanjamana hanzaman انجمن
pešt ---- ---- pušt پُشت
došmen ---- ---- dušēmēn دشمن
peyker patker ------- pahiker پيكر
go ----- ----- ke كه
nom --- nāman- nāman- نام

اوستايي فارسي باستان فارسي ميانه زبان ناييني فارسي دري
------ dašina dašin ------- haoya hōy چپ
duna ---- --- dānāg دانا
o uta --- ud «و»، حرف ربط
wohona ---- --- wahāng
dus dausta ---- dōst دوست
bi būta ---- būd بود
her harwa- ----- harw هر
i ------- ---- ēn اين
sibend spentem ---- spenta- اسفند، اسپند
tew ----- ------ tab تب
ho asti asti ast است
ivin waina- vaēna- wēn بين (بن مضارع ديدن)
ow āp- āp- āb آب
pey pitar- pitar- pidar- پدر
punze --- ---- panzdah پانزده
زبان ناييني فارسي باستان اوستايي فارسي ميانه فارسي دري
benda bandaka- ---- bannag بنده
biyar -brātar -brātar brādar برادر
xow hwahar ------ xwār خواهر
tel *drd- zered dil دل
xoy --- --- xwd خود
das zasta- zasta zast دست
2.پاره اي از شباهت هاي آوايي زبان ناييني با زبان هاي باستاني
گايگر(406:1896-391) به برخي از اين ويژگي ها اشاره مي كند كه مطابق زير است:
1- حفظ شدن v(w) آغازي باستاني در كلمات varg «باد»، vis «بيست»، vāy «باد»، vača «بچه» وvas «بس»، اما bāhār «بهار»، bāzār «بازار» و bāver «باور» با b به كار رفته اند.
2- حفظ شدن y آغازي باستاني در كلمات زير:
ya «جو» yoš «جوش»
yomu «جامه» yuzidan «جُستن»
3- حفظ شدن jقديم در كلمه jivenda «حشره» ( همريشه «زيستن» فارسي از jiv- ) و شايد در jira «ريزه».
4- به كار رفتن j در مقابل z فارسي ميانه و فارسي، بعد از واكه، در كلمات زير :
rij «ريز،ريختن» muja «موزه»
naxoy birij «نخود بريز» sujon «سوزن»
sujnāy «سوزاندن» vāj » «گفتن
gašnij «گشنيز» lijin «لجن»
5- به كار رفتن b (مانند بسياري از لهجه هاي ديگر شمال غربي) در مقابل d فارسي (مشتق از dv- باستاني) در ber « در، باب» و احتمالا به قياس با ber در biraxš «درخشيدن» و bāra «داس بي دندانه».كلمه bi «ديگر» ظاهرا معادل did پهلوي به معني «ديگر بار، دوباره» (از dvitiya-) است.اما شكل abiكه در ساير لهجه هاي اطراف اصفهان نيز به كار مي رود، اين اشتقاق را غير قابل قبول مي سازد.
6- باقي ماندنč باستاني در كلمات āspiči «آشپزي» و nupiča «نانوا».
7- باقي ماندن h آغازي در واژه hošk «خشك» و احتمالا hoša «خوشه».
نتيجه:
واژه هاي زبان ناييني ريشه در زبانهاي ايراني باستان مانند اوستايي و فارسي باستان و فارسي ميانه دارد. بررسي دقيق ريشه شناختي واژه هاي سِره زبان ناييني ارتباط آنها را با زبان هاي ايراني ميانه و باستاني نشان مي دهد. از نظر آوايي نيز زبان ناييني با زبان هاي باستاني شباهت دارد كه مواردي از آن در اين پژوهش آورده شده است.
زبان ناييني
زبان و دستور زبان ناييني
شهر نايين و بسياري از روستاهاي آن گويش ويژه اي دارند كه به زبان ناييني يا گويش ناييني مشهور است. حدود 50 هزار نفر به اين گويش، سخن مي گويند و قلمرو انتشار آن از شمال غربي تا نزديكيهاي اردستان و از جنوب تا حوالي عقدا در استان يزد و از سمت شمال تا انارك و از سوي جنوب غربي تا كوهپايۀ اصفهان مي رسد. گويش ناييني كه از گويشهاي مركزي ايران است در درون خود لهجه هاي گوناگوني دارد. لهجه شيوه اي خاص از گويش است و تفاوت آن با گويش آن است كه گويش، نياز به ترجمه دارد ولي لهجه نياز به ترجمه ندارد.
براي آشنايي بيشتر با ريشۀ گويش ناييني به تاريخ تحول زبانهاي ايراني اشاره مي‌كنيم:
زبانهاي ايراني به لحاظ ساخت زبان و ميزان تحول و دگرگوني آن به سه دوره تقسيم مي شوند:
1- دوره زبانهاي ايراني باستان يا فارسي باستان كه «فرس قديم » يا «فرس هخامنشي» خوانده مي شوند. اين گويشها از زماني آغاز مي شوند كه آثار و نوشته هايي به زبانهاي ايراني برجاي مانده و تا پايان امپراتوري هخامنشي ادامه مي يابند.
2- دوره زبانهاي ايراني ميانه كه از انقراض هخامنشيان يعني از زمان اشكانيان آغازمي شود و تا زمان برچيده شدن سلسله شاهنشاهي ساساني و طلوع خورشيد اسلام ادامه دارد.
3- دوره زبانهاي ايراني كنوني كه از آغاز دوران اسلامي تا كنون در سرزمين ايران متداول بوده و در گفتار و نوشتار اقوام گوناگون ايراني، رواج داشته اند.
در حال حاضر زبانهاي باستاني و ميانه ايران، مرده يا خاموش به شمار مي آيند و گويشهاي كنوني ايران كه دنبالۀ زبانهاي باستاني و ميانه اند بسيار پراكنده اند و ديگر با مرزهاي سياسي و جغرافيايي ايران كنوني مطابقت ندارند؛ بلكه دامنۀ انتشار آنها از كنار رود دجله تا تركستان غربي و از قفقاز تا درياي عمان گسترش يافته است .
زبانهاي كنوني ايران به دو گروه اصلي تقسيم مي شوند: يكي زبانهاي ايراني غربي كه دنبالۀ زبانهاي ايراني ميانه غربي هستند. زبانهاي ايراني ميانه به دو گروه شرقي و غربي تقسيم مي شوند. از گروه غربي، پهلوي را مي توان نام بردكه دنبالۀ فارسي باستان است و خود به دو گروه شمالي و جنوبي تقسيم مي شوند. گويش شمالي را «پهلوانيك يا پهلوي اشكاني » و گويش جنوبي را «پارسيك يا فارسي ميانه» مي نامند. نوع ديگر، زبانهاي ايرني شرقي است كه دنبالۀ زبانهاي ايراني ميانۀ شرقي هستند. شماري از گويشها و زبانهاي غربي كنوني عبارتند از: زبان فارسي كنوني، گويش كردي، گويش بلوچي، گويشهاي گيلكي و مازندراني و گويشهاي مركزي ايران مانند گويش ناييني، گويش ميمه اي، گويش زفره اي و گويش سمناني. بنابراين گويش ناييني در ميان زبانها و گويشهاي ايراني جزو «گويشهاي ايراني غربي كنوني »‌ ودنباله «زبانهاي ايراني ميانه غربي »‌ است و با توجّه به اين كه زبانهاي ايراني ميانۀ غربي خود به دو گروه شمالي و جنوبي تقسيم مي شوند ،‌گويش ناييني جزو «گويشهاي ايراني جنوب غربي» به شمار مي آيد كه البته بسياري از ويژگيهاي «گويشهاي ايراني شمال غربي» را نيز دارد.
گويش مردم بافران
مردم بافران از نظر گويش به دو دسته تقسيم مي شوند. گويش دسته اي كه جزو ساكنان اوليه بافران بوده و به عجمها معروف هستند، همان گويش ناييني است و تنها در پاره اي موارد تفاوتهاي اندكي از حيث تلفظ كلمات در آن مشاهده مي گردد. به عنوان مثال كلمۀ « دندان » در گويش بافراني به صورت « دِندون » و در گويش ناييني به صورت « دِندُن » است.
دستۀ ديگر گويش عربهاي عامري است كه زبان اصلي آنها عربي بوده و به زبان فارسي كنوني سخن مي گويند و در ميان مردم بافران و به خصوص پيرزنها و پيرمردها به « زبان عربي » معروف است . گويش عربي بافراني در ميان تعداد اندكي از ساكنان بافران رايج است و غالب گويش مردم بافران، همان گويش ناييني است. لازم به ذكر است كه عربها به دليل آميزش و حشر و نشر با عجمها و حضور طولاني مدت در بافران به گويش بافران، تسلط دارند و در هنگام مواجه شدن با عجمها از آن استفاده مي كنند و حتي اگركساني باشند كه نتوانند به گويش عجمها سخن بگويند ، حداقل مي توانند بفهمندكه آنها چه مي گويند. در حال حاضر بيش از 90 درصد مردم بافران به گويش عجمها سخن مي گويند. با وجود آنكه در كتب زبان شناسي و تاريخي بيشتر از اصطلاح زبان و گويش ناييني استفاده شده در اين جا عنوان زبان و گويش ناييني دربرگيرندۀ لهجه هاي مختلف آن و به خصوص لهجۀ بافراني نيز است چرا كه اين لهجه همانند گويش ناييني است و حتي در پاره اي موارد از حيث دايرۀ واژگان و اصطلاحات از زبان و گويش ناييني، غني تر است.
زبان‌هاي ايران مركزي
زبان‌هاي ايران مركزي از زبان‌هاي مادي‌تبار و از شاخه زبان‌هاي ايراني شمال غربي هستند.
اين زبان‌ها در مركز فلات ايران و به‌ويژه در استان‌هاي مركزي و اصفهان گويشور دارند.
بيشينه مردم استان اصفهان و نواحي پيراموني در دوران‌هاي باستاني به گويش‌هاي ايران مركزي كه بازمانده زبان مادي است سخن مي‌گفتند ولي از آغاز هزاره دوم پيش از ميلاد زبان فارسي رفته‌رفته جايگزين بسياري از اين گويش‌ها شد. روند فارسي‌شدن زبان اين مناطق در دوران صفوي و با اعلام اصفهان به عنوان پايتخت به بيشترين سرعت خود دست يافت. اين روند هم‌چنان ادامه دارد و بسياري از روستاهاي مادي‌زبان كه بيشتر در بخش خاوري استان اصفهان قرار دارند امروزه در معرض تغيير زباني به سوي فارسي هستند.
حس قومي گويشوران زبان‌هاي ايران مركزي همواره حس وابستگي قومي پارسي و حس تعلق آن‌ها در سطح ملي ايران بوده‌است.
شباهت گويش‌هاي مركزي ايران با سيوندي
سيوندي زبان مردم سيوند 75 كيلومتري شمال شيراز تنها زباني در جنوب كشور است كه جز زباهاي ايراني شمال غربي است. سيوندي از نظر صرف و نحو و واژگان بسيار به گويش‌هاي مركزي ايران شبيه‌است براي شباهت صرف و نحو و واژگان بيشتر مي‌توانيداينجارا ببينيد
تاریخ به روز رسانی: 1393/10/24
تعداد بازدید: 6736
امتیازدهی
میانگین امتیازها:0 تعداد کل امتیازها:0
مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0
ارسال نظرات
نام  
آدرس پست الکترونیکی شما    
توضیحات  
تغییر کد امنیتی  
کد امنیت  
 
كليه حقوق اين پايگاه متعلق به استانداري استان اصفهان ميباشد.
Powered by DorsaPortal